Ordliste

anno - (latin) = i året
arbeidsplikt - del av ytinga ved jordleige, t.d. for leiglendingar og husmenn.
ard - åkerreiskap nytta som plog, men mangla m.a. veltefjøl
auksjonsskøyte - sjå skøyte.
avkall - når ein arving gjev avkall på forventa arv.
avtak - nedsetjing av skylda på ein gard, oftast på grunn av naturskade som flaum og ras.
bilbrev - medeigarbrev i skip/ skipsbyggingsattest frå skipsbyggjaren.
blandkorn - blanding av bygg og havre.
blodvide - å såra ein person med overlegg. Også namn på bota for dette.
boeslod - den delen av eit bu som fall på kvar arving.
bolster - sengedyne, som regel underdyne. Også om stoff.
bondegods - jord som bønder (sjølveigarar) åtte.
bonitering - fastsetjing av kvalitet på jord ved utskifting.
bruksdeling - deling av ein namnegard i to eller fleire bruk.
bygdeting - hadde rettslege og administrative oppgåver. Var frå først av allting (frå 1590). Seinare utpeika tingmenn (lagrettsmenn). Retten vart styrd av futen, og sorenskrivaren var skrivar. Tingbøkene er viktige historiekjelder.
bygdevektar - tenestemann som skulle føra tilsyn med tiggarar, omstreifarar o.a. liknande.
bygsel - leige av jord. Også brukt om eingongsavgifta når ein bygsla eller overtok jord.
bygselrett - retten til å bygsla bort jord der det var fleire eigarar. Dette gav også retten til bygselpengane.
bøkkar - handverkar som laga tunner og andre stavkar.
diplom - mellomalderbrev.
ekstrarettsprotokoll - protokoll for saker som tinga handsama i ekstrarett, t.d. åstadsaker, odelstakst o.l.
fallsmål - bot for ikkje å møta i retten.
faredag - flyttedag for tenestefolk og leiglendingar. 14. april og 14. oktober.
fattigkommisjon - offentleg organ frå midten av 1700-talet. Skulle føra tilsyn med fattigstellet i prestegjeldet.
feste - avtale om ekteskap, eller om leige av jord.
festebrevlfesteseddel - skriftleg avtale eller kontrakt, ofte husmannsavtale.
fideikomiss - sikring av jordegods eller kapital for arvingar.
fjerding - krinsinndeling. Også nytta om fjerdedelen av ei måleeining.
fledføring - overdraging av all eigedom og gjeld til ein annan person mot fritt opphald så lenge ein lever.
foll - avling i høve til utsæden - kor mange gonger ein får att det ein sår.
forordning - nemning på ei lov som var utferda i kongen sitt namn.
furer - (eig. fourer). Underoffiser som skulle syta for proviant og innkvartering for soldatane.
fut - kongeleg tenestemann som m.a. skulle inndriva skattar og boter. Han var også aktor i straffesaker.
føderåd - det same som kår. Sjå dette.
gapestokk - stokk med jarnring, stod ofte utanfor kyrkja. Å stå i gapestokken var ei straff der ein stod med jarnringen rundt halsen medan gudstenesta varte.
glasstova - hus/stova med glas, i motsetnad til røykstovene og buene som tidlegare ikkje hadde dette.
heilgardlfullgard - gardane var (på 1600talet) inndelte i skatteklassar; heilgardar, halvgardar og øydegardar. Fleilgard svara full skatt, halvgard halv skatt og øydegardar kvart skatt.
helming - helvt/halvpart, ofte om eigedomsfellesskap der mann og kone hadde kvar sin halvpart.
hit - skinnsekk, som oftast sydd saman av to geite- eller saueskinn. Særleg nytta til korn og malt.
humle - plante nytta som ølkrydder.
husmann - ein som leigde umatrikulert jord, ofte i utkanten av innmarka eller i utmark. Kunne også gjelda berre stovetuft, då kalla husmann utan jord. H. åtte oftast sjølv husa.
innerst - person som budde til leiga hjå andre, men hadde eige kosthald.
jakt - einmasta seglfarty nytta til lastefart m.a. Merk skilnaden mellom jakt og jekt (som hadde råsegl).
jorddrott - jordeigar.
jordebok - liste over fast eigedom og rettar med opplysning om inntektene av desse.
jordskifte - også kalla utskifting. Oppløysing av felleskap som sameige og teigblanding.
klyngetun - nytta om dei gamle vestlandstuna der alle husa som høyrde til bruka på ein gard, låg samla i ei klyngja.
kongebrev - kongeleg løyve til å inngå ekteskap.
kongeskøyte - skøyte (utskrive av kongen) ved sal av krongods, kyrkjegods og anna offentleg gods.
koppskatt - personskatt, like stor for alle.
kregda - meslingane.
krossmesse - om våren, 3. mai, om hausten, 14. september.
kurator - tilsynsmann/formyndar for ungdom mellom 18 og 25 år og enkjer.
kyndelsmesse - 2. februar.
kyrkjegods - jordegods som kyrkja åtte.
kyrkjeku - ku (kyr) som kyrkja åtte og som vart leigde ut til inntekt for kyrkja.
kyrkjeverje - to av dei beste mennene l bygda som vart oppnemnde for tre år for å føra tilsyn med kyrkja sine eigedomar, krevja inn tiend o.m.
kyrlag- normalpris for ei lytefri, 3-8 år gammal ku. Også nytta om formengda til ei ku i ein forsesong. Eit småfe vart rekna som 1/6 av eit kyrlag.
kår - (follog/føderåd). Avtale om underhald. Til vanleg nytta når dei gamle gav bruket over til neste generasjon og ved kår skulle vera sikra underhald og stell på sine gamle dagar.
laftehus - tømra hus.
lagrett - m.a. nytta om dei 6 eller 12 eidsvorne mennene som var vitne og domsmenn på bygdetinga.
landskyld - årleg ]eiga som leiglending betalte til jordeigaren. Også nytta som mål på storleiken av eit bruk.
legd - samling av gardar som m.a. rusta ut ein soldat eller underheldt fattigfolk.
leiglending - ein som leiger skyldsett jord (gardsbruk).
lektorat - undervisningsstilling ved domkyrkjene, stod ofte som eigar av jordegods.
lunnende - gode/ressurs som ligg til ein gard, særleg utmarksrettar, rett til fiske M.M.
løallåve - løa var hus til å oppbevara for, låve var del av løa der det var golv til tresking m.a.
løysingsrett - rett til å innløysa ein eigedom frå ein annan eigar i samband med odelsrett.
makeskifte - byte av fast eigedom.
mamatabol - jord som opphavleg gav I månadsmat i landskyld. Ein månadsmat var ei kosteining på ei viss mengd smør og mjøl.
marimesse
- 25. mars.
markegang - synfaring for å setja grensene (markeskil) mellom to eigedomar.
marking - sanking av 'utmarksfor', m.a. skav, bork og kvist. Foret vart kalla mørk.
matrikkel - liste over skyldsette jordeigedomar.
mag - svoger.
odelsrett - å ha førerett til å eiga ein jordeigedom fordi ein sjølv eller foreldra har ått han ei viss tid (hevdstid).
odelsgods - jordeigedom som nokon har odelsrett til.
ombodsmann - fullmektig, formyndar, verje.
opplata - gje frå seg bruksretten til ein gard.
oppsiljar - brukar/eigar av gardsbruk.
pantebok - protokoll der alle tinglyste dokument er innførde.
pantegods -jordegods som er sett i pant for lån.
pengemangellysing - den som meinte han hadde odelsrett, kunne lysa pengemangel for å forlerigja løysingsfristen.
prestebol - (prestebord). Prestegard, gard som høyrde presten til.
presiebolsgods - Jordegods som låg til presteembetet.
prokurator - sakførar.
reint og steint -jordstykke som var avmerkt med rein og skiftesteinar.
reluisjonsrett - rett for kongen til å løysa inn jordegods.
rodelrote - opphavleg ei måleeining. Seinare ei krinsdeling av ei bygd ved gjennomføring av ymse kommunale oppgåver.
rotstova - ei stova som var open opp til mønet. Jfr. røykstova.
røykstova - stova med ljore i taket.
rådsmann - ein som styrer elt bruk for eigaren (paktar).
sakefall- bøter og forbrote gods til kongen.
skqffår - fast tillitsmann som skulle syta for skyss til ferdafolk m.a. (skysskaffar).
skatteskyld - (smørskyld). Innførd ved matrikk~len i 1665 som grunnlag for skattlegging av jordegods.
skav - bork av lauvtre som var avskava til krøterfor.
skifte - deling av arv etter dødsfall.
skipreie - opphavleg eit område som skulle reida ut elt leidangskip. Seinare eit administrasjonsområde (bygdetingsområde/ tinglag).
skylddeling - ved oppdeling av ein matrikkelgard i fleire bruk vart skylda fordelt på dei nye bruka i høve til storleiken.
skyldsetjing - fastsetjing av skylda på ein gard for betaling av landskyld og bygselavgifter.
skøyte - dokument som overfører eigedomsretten til fast eigedom frå ein eigar til ein annan. Nytta både ved sal, gåve og makeskifte.
slepe(a)vilkår - stykke av cit bruk som seljaren tok unna for å dyrka sjølv som del av eit kår.
sommardag - 14.april. (Før 1700 kring 27. april).
sorenskrivar - embetsmann som var tingskrivar og dommar.
spillsjuke - spedalskesjuka.
stampa - vassdrive stampeverk til å krympa vadmål med.
stavbygning- hus (oftast uthus) bygt av reisverk (stavar) og som regel kledd med bordkledning.
stervbo - eldre ord for dødsbu.
stova - nemning for bustadhus (beile huset), våningshus.
strandsitjar - nemning for husmann (oftast utan jord) i kyststrøk.
strump - stavkjerald til å bera på ryggen. Nytta til smør o.l.
svarva - dreia i tre. Til dette vart nytta svarvestol, dvs. dreiebenk, oftast trøedriven.
take - leiga, bygsling, også nytta om leigetida. (Tredjeårstake var oppattnying av bygsla tredjekvart år.)
teigblanding - når bruka på ein gard er oppdelte i mange jordstykke som ligg om einannan.
tiend - skatt/avgift av avlinga frå jord og krøter.
ting - rettsinstans leia av fut og sorenskrivar og med lagrett som vitne/meddornar (sjå bygdeting).
tinglag - sjå skipreie.
tinglysing - kunngjering på tinget om avtale, oftast om eigedom.
tunbrot - nemning for den utflyttinga som gjekk for seg frå del gamle klyngetuna etter jordskifte.
ubotamål - brotsverk som vart straffa med å lysa ein fredlaus.
utskijiing - (sjå jordskifte).
uvillige menn - upartiske menn.
vadmål - grovt og sterkt, oftast heimevove, ullstoff.
åbot - skadebot til landdrotten frå leiglending som ikkje har halde husa på bruket ved lag.
åsetesrett - førsteretten til å overta eit gardsbruk etter foreldra.

Genealogy Voss 2000 Svein Ulvund